vrijdag 2 augustus 2013

Verboden traditie

Wanneer ik voor het eerst met joiken in aanraking kwam? Jaren geleden las ik in een reisboek over Noorwegen over Mari Boine. Zij is een zangeres/musicus van Samische afkomst die verschillende prijzen in ontvangst heeft mogen nemen. Omdat de Samische cultuur mij nogal interesseert werd ik natuurlijk nieuwsgierig naar wie Mari Boine was, want ik had nog nooit van haar gehoord. Zodoende kwam ik erachter dat zij door middel van het joiken de Samische muziek ten gehore brengt. Want dat is een joik: de traditionele muziek van de Samen. Het komt voort uit een religieuze traditie en werd, net als de Samische drums, door het christendom verboden omdat het als iets heidens werd beschouwd. De traditie heeft het overleefd en is nu een van de oudste muziekvormen in Europa. Een joik wordt nooit gezongen over iemand of iets, maar men joikt iemand of iets, bijvoorbeeld een mens, een dier of een landschap. Een joik kan plotseling beginnen en abrupt eindigen. Het gezang vormt zich door de stemming en emoties van de joiker en kan dus per keer verschillen.

Mari Boine.
(Foto: Arild Rønsen)

Mari Boine werd in 1956 in de Noord-Noorse gemeente Karasjok geboren, de hoofdplaats van de Noorse Samische bevolking. (Hier lees je meer over Karasjok.) Mari kreeg, net zoals veel andere Samische inwoners van Lapland, al vroeg te maken met discriminatie. Toen ze opgroeide zette ze zich daartegen af en dat was te horen in haar joiks. En dat is iets waar ik me in kan vinden. Discriminatie is onacceptabel. Inmiddels joikt ze ook over de schoonheid en de wildernis van Lapland. In haar joiks voegt zij elementen van jazz en rock toe. 
Zij heeft voor een groot deel de muziek voor haar rekening genomen van de film Kautokeino-opprøret. Een film die het waargebeurde verhaal beschrijft van een groep Samen die in 1852 in opstand kwam tegen de Noorse uitbuiting en onderdrukking van het Samische volk. Volgens informatie die ik gevonden heb is dit de enige keer in de geschiedenis (voor zover men dat terug kan vinden) dat de Samen geweld gebruikt hebben om iets duidelijk te maken.



Maar weer terug naar het joiken. Wanneer je een joik voor het eerst hoort, zou je het een ietwat vreemde muziekvorm kunnen vinden. Maar als je weet wat er gejoikt wordt en de emoties opvangt die erin gelegd worden dan krijgt een joik plotseling een andere waarde. Dan beleef je dat wat diegene joikt.

Mijn man en ik kanoden ooit op een Noors meer dat in een prachtig landschap lag. Het bijna geruisloze voortbewegen over het water, de rust die daar van uitging en de indrukwekkende natuur zorgden ervoor dat we ons op de een of andere manier wilden uiten. En dat uiten werden gezongen klanken zonder een directe betekenis, zonder ritme, zonder na te denken wat we zongen en het verbaasde ons dat het helemaal niet vreemd klonk, dat het paste bij de omgeving waar we ons bevonden. Het veroorzaakte een soort oergevoel dat vast en zeker nog in ieder mens verscholen zit, maar dat we al lange tijd hebben weggestopt.
Naderhand dachten we allebei: Was dit nu joiken? En: eh… wie heeft ons gehoord? Geluid draagt ver over water… Ach, ik denk dat ze er daar niet eens echt vreemd van opkijken. Maar ik geloof niet dat iemand het hier in Nederland in dank zou afnemen als we plotseling midden op de heide of waar het maar mooi is gaan joiken.
In mijn vierde boek dat ik aan het schrijven ben laat ik ook iemand joiken, of in ieder geval op haar eigen manier, via gezongen klanken, haar emoties en de omgeving om haar heen beleven.



Het is prachtig dat er nog zulke oude tradities bestaan en zeker op het gebied van muziek. Het zou jammer zijn als zoiets verdwijnt, want het is iets wat puur en oorspronkelijk is en zo goed bij het Samische volk en de omgeving waarin ze leven aansluit. De immense uitgestrektheid en de overweldigende schoonheid van de natuur maken mij in ieder geval soms aan het joiken. Tenminste, ik doe een poging tot…



Diamantta Spaillit - Reindeer of Diamond.

6 opmerkingen:

  1. Ik heb opgezocht wat de samische cultuur is. Voor jou zal dat gesneden koek zijn, voor mij (onnozele) was dat niet het geval. Graag gelezen, Elly !

    BeantwoordenVerwijderen
  2. Zo'n gesneden koek is het nu ook weer niet voor mij, hoor, Mieke. Ik weet vast en zeker nog maar een piepklein beetje van de Samische cultuur en stuit regelmatig op dingen die daarmee te maken hebben en ik niet wist. Maar dat is juist het leuke van iets wat je interesseert, dan heb je weer iets om je in te verdiepen en denk je als schrijfster: wat kan ik ermee? Misschien iets wat ik in een verhaal kan gebruiken? Dan draaien de schrijvershersens weer op volle toeren...

    BeantwoordenVerwijderen
  3. Ik had deze post een beetje gemist. We waren op vakantie en we herkennen het gevoel helemaal. Het joiken past precies bij dit landschap. Op de Silvervägen bezorgde het nummer Mu váibmu vádjul doppe van Marie Boine me kippenvel. Had ik al eerder gezegd volgens mij :-). Andere joik muziek uit Zweden is Jarŋŋa (www.jarnna.com) en een duo uit Finland Shamaani Duo.

    BeantwoordenVerwijderen
  4. Kan me voorstellen dat die joik je op dat moment kippenvel bezorgde, Hans. Muziek en natuur zijn een bijzondere combinatie. Ik ga eens op zoek naar die andere joik muziek uit Zweden en Finland. Ben benieuwd.

    BeantwoordenVerwijderen
  5. Berit Margrethe Oskal is ook erg goed :-).

    BeantwoordenVerwijderen
  6. Oké, dan ga ik die ook eens opzoeken. Bedankt!

    BeantwoordenVerwijderen